برای رانندهای که در گرماگرم مردادماه یا در گره ترافیکی اتوبان همت تهران گیر افتاده است، شنیدن صدای آرام و مداوم فن رادیاتور، مثل لالایی آرامشبخش است. اما امان از آن لحظهای که آمپر آب شروع به بالا رفتن کند و هرچه گوش تیز کنید، هیچ صدایی از جلوی کاپوت به گوش نرسد. علت کار نکردن فن رادیاتور جک J5 از آن دسته چالشهای موذی و ناگهانی است که اگر در چند دقیقه ابتدایی به دادش نرسید، موتور حساس و آلومینیومی این سدان مونتاژی کرمان موتور را به زانو درمیآورد. جک جی ۵ (JAC J5) خودروی جادار، باکیفیت و محبوبی است، اما سیستم برق و خنککاری آن پیچیدگیهای خاص خود را دارد و کوچکترین اختلال در مدار فرمان فن، میتواند کل چرخه خنککاری را فلج کند.
اگر پای صحبت استادکارهای قدیمی بازار چراغبرق یا مکانیکهای استخوانخردکرده خیابان امیرکبیر بنشینید، کولهباری از تجربه را در چند جمله ساده خلاصه میکنند. عمو حیدر، از برقکارهای باسابقه و قدیمی خودرو در بازار تهران، همیشه میگوید: «موتور جک J5 مثل یک مهندس مبادی آداب است؛ تا وقتی همهچیز سر جایش باشد عالی کار میکند، اما وای از روزی که فن رادیاتور خواب برود! این ماشین با حرارت شوخی ندارد. قبل از اینکه بخار از کاپوت بزند بالا و واشر سرسیلندر مثل نان لواش خشک شود، باید بفهمی چرا فن خفه کرده است. خیلی وقتها عیب از یک رله ده هزار تومانی است، اما بیتوجهی به آن، کار را به تعمیرات چند ده میلیونی میکشاند!»
در این مقاله فوقتخصصی و عیبیابیمحور از مجله خودرویی جک یار قصد داریم مدار الکتریکی و مکانیکی فن رادیاتور این خودرو را روی میز کالبدشکافی بگذاریم. میخواهیم بدون استفاده از جملات پیچیده، تمام دلایلی که باعث از کار افتادن دور کند یا دور تند فن میشوند را کالبدشکافی کنیم تا مثل یک استادکار باسابقه، ریشه ایراد را پیدا کنید.
جدول خلاصه عیبیابی سریع کار نکردن فن رادیاتور جک J5
برای اینکه قبل از ورود به بحثهای عمیق فنی، یک دید کلی و سریع نسبت به وضعیت الکتریکی و حرارتی خودروی خود پیدا کنید، جدول زیر نشانهها، علتهای پنهان و قطعات متهم در بروز این مشکل را خلاصه کرده است:
| نشانه مشهود خودرو | وضعیت آمپر آب | علت فنی و زیرپوستی | قطعه یا بخش متهم سیستم |
| فنها اصلاً در هیچ دمایی روشن نمیشوند | بالا رفتن شدید و مداوم آمپر | قطع شدن برق اصلی یا فرمان سوختن رله | فیوز اصلی / رلههای کالسکه ای |
| فن فقط با روشن کردن کولر کار میکند | بالا رفتن آمپر در ترافیک شهری | عدم ارسال دستور دمای آب به کامپیوتر | سنسور دمای آب (فشنگی آب) |
| فن روی دور کند کار نمیکند اما دور تند دارد | بالا رفتن مقطعی آمپر و افت ناگهانی | سوختن یا قطع شدن مسیر مقاومت پیشفرمان | مقاومت فن (مقاومت درجایی) |
| فنها روشن نمیشوند و بوی سیمسوخته میآید | بالا رفتن سریع آمپر آب | چسبیدن یا سوختن سیمپیچ داخلی موتور فن | مجموعه موتور فن (پروانه) |
| کارکرد مداوم دور تند بدون پایین آمدن آمپر | عبور عقربه از خط وسط | چسبیدن پلاتین رله یا قفل ترموستات | رله دور تند / ترموستات موتور |
علائم کار نکردن فن رادیاتور جک J5
سیستم خنککاری جک جی ۵ هوشمند است و قبل از اینکه کار به مراحل بحرانی برسد، علائمی از خود بروز میدهد که توجه به آنها نجاتدهنده موتور خواهد بود:
- عبور عقربه دمای آب از خط وسط: دمای نرمال جک J5 در تمامی فصول باید کمی پایینتر از خط وسط یا دقیقاً روی آن ثابت بماند. هرگونه تمایل عقربه به سمت بالا بدون شنیده شدن صدای فن، اولین زنگ خطر است.
- داغ شدن موتور فقط در حالت درجا و ترافیک: اگر ماشین در اتوبان و سرعتهای بالا دمای نرمالی دارد، اما به محض ورود به ترافیک یا کارکرد درجا آمپر بالا میرود، نشاندهنده این است که باد طبیعی جور سیستم را میکشد اما فنها در زمان توقف کار نمیکنند.
- باد گرم کولر در حالت توقف: کندانسور کولر جک J5 برای خنک شدن نیاز به کارکرد فن رادیاتور دارد. اگر فن روشن نشود، فشار گاز کولر بالا رفته و سیستم به صورت اتوماتیک کمپرسور را قطع میکند و باد کولر گرم میشود.
- شنیده شدن صدای تقتق یا لرزش شدید از جلو خودرو: گاهی اوقات فن روشن میشود اما به دلیل شکستگی پرهها یا لقی شفت، لرزش شدیدی به بدنه وارد میکند که مقدمه از کار افتادن کامل فن است.
مطالعه بیشتر: داغ کردن موتور
علتهای احتمالی کار نکردن فن و بررسی قطعات مضنون
مدار خنککاری جک J5 شامل دو عدد فن است که به صورت همزمان در دو حالت دور کند (اتصال سری) و دور تند (اتصال موازی) کار میکنند. خرابی هر یک از بخشهای زیر میتواند این مدار را با مشکل مواجه کند.
۱. جعبه فیوز کالسکه ای و رلههای فن؛ متهمان ردیف اول
در خودروی جک J5، کنار باتری یک جعبه فیوز کوچک طولی قرار دارد که در میان تعمیرکاران به «جعبه فیوز کالسکه ای» معروف است. رلههای مربوط به دور کند (Fan Low) و دور تند (Fan High) در این جعبه قرار دارند. وظیفه رله این است که با دریافت فرمان برق ضعیف از کامپیوتر خودرو، کلید جریان اصلی و قوی را برای روشن شدن فنها وصل کند.
علت خرابی و راه حل: فنهای جک J5 در دور تند جریان آمپر بسیار بالایی میکشند. اگر از رلههای غیراستاندارد یا منقضی شده استفاده شود، پایههای رله شدیداً داغ شده و باعث ذوب شدن پلاستیک جعبه فیوز و قطع شدن اتصال برق فن میشود. در این شرایط، برق به موتور فن نمیرسد. راه حل، بررسی چشمی پایههای رله، تمیز کردن سوکتها و استفاده از رلههای باکیفیت و آمپربالا است.
۲. مقاومت فن؛ عامل از کار افتادن دور کند
مقاومت فن یک قطعه سرامیکی کوچک است که در مسیر جریان برق فن قرار میگیرد تا با ایجاد افت ولتاژ، سرعت چرخش فن را کاهش داده و دور کند را ایجاد کند. این قطعه معمولاً روی سینی فن یا در مسیر باد خنک قرار دارد تا خودش بیش از حد داغ نشود.
علت خرابی و راه حل: فنر یا المنت حرارتی داخل این مقاومت به مرور زمان و در اثر قطع و وصلهای مداوم میسوزد یا قطع میشود. وقتی مقاومت فن بسوزد، خودرو دیگر دور کند ندارد؛ یعنی آمپر آب بالا میرود تا اینکه به محدوده دور تند برسد و ناگهان فن با صدای بلند روشن شود. این نوسان حرارتی مداوم برای سرسیلندر مضر است. در صورت سوختن، این قطعه باید تعویض شود.
۳. سنسور دمای آب؛ مغز فرماندهنده سیستم
سنسور دمای آب یا همان فشنگی، یک مقاومت حرارتی است که روی هوزینگ آب نصب شده و دمای دقیق مایع خنککننده را به کامپیوتر خودرو (ECU) گزارش میدهد. کامپیوتر با توجه به این اطلاعات، تصمیم میگیرد که کدام رله فن را فعال کند.
علت خرابی و راه حل: اگر این سنسور خراب شود، اطلاعات غلط به کامپیوتر میفرستد؛ مثلاً دمای آب ۹۵ درجه است اما سنسور آن را ۷۰ درجه گزارش میکند. در نتیجه کامپیوتر فرمانی برای روشن شدن فن صادر نمیکند و ماشین جوش میآورد. یکی از نشانههای خرابی این قطعه، کار نکردن فن در حالت عادی و روشن شدن ناگهانی آن به محض روشن کردن کولر است.
بررسی مرتبط: در جک j5 آمپر آب بالا میرود
۴. موتور فنها؛ بازوهای اجرایی مدار خنککاری
موتور فنها، الکتروموتورهای جریان مستقیم (DC) هستند که پروانهها روی شفت آنها سوار شدهاند. این موتورها وظیفه دارند انرژی الکتریکی را به مکش بادی قوی تبدیل کنند تا هوای خنک از میان شبکههای رادیاتور عبور کند.
علت خرابی و راه حل: تمام شدن ذغالهای داخلی موتور فن، ترشح آب به درون محفظه موتور و قفل شدن بلبرینگ یا بوشهای داخلی از دلایل اصلی سوختن موتور فن جک J5 است. اگر برق تا پشت سوکت فن بیاید اما فن نچرخد، موتور فن سوخته است و باید مغزی آن تعویض شود.
راهنمای تست و عیبیابی توسط مالک خودرو
اگر در جاده یا خیابان هستید و متوجه شدید آمپر آب خودرو بالا رفته و فنها خاموش هستند، بدون نیاز به ابزار تخصصی میتوانید این دو تست ساده را برای تشخیص اولیه انجام دهید:
- تست اجباری مدار با کولر (تست ایسیو و موتور فن): خودرو را روشن کنید و دکمه کولر (A/C) را فشار دهید. با روشن شدن سیستم تهویه، کامپیوتر خودرو به صورت اتوماتیک فرمان روشن شدن فنها (ابتدا دور کند و سپس دور تند) را صادر میکند. اگر با روشن کردن کولر، فنها شروع به کار کردند، متوجه میشوید که موتور فنها، فیوزهای اصلی و رلهها سالم هستند و ایراد احتمالاً از سنسور دمای آب (فشنگی) یا ترموستات است که دمای واقعی را به ایسیو گزارش نمیدهد.
- تست چشمی جعبه فیوز کالسکه ای: خودرو را خاموش کنید، سوئیچ را ببندید و درب جعبه فیوز طولی کنار باتری را باز کنید. رلههای مربوط به فن را تکتک بیرون بکشید و پایههای آنها و محل اتصالشان روی جعبه فیوز را نگاه کنید. اگر لکههای سیاه ناشی از جرقه، بوی سوختگی شدید یا دفرمه شدن پلاستیک پایه را مشاهده کردید، ریشه قطعی مدار فن را پیدا کردهاید.
تجربه تعمیرکاران
در میان تعمیرکاران تخصصی خودروهای چینی در شهرهای مختلف ایران، نکات تجربی و کاربردی زیادی درباره مدار برق جک جی ۵ وجود دارد. علیآقا، یکی از باتریسازهای باسابقه مجتمع تعمیرگاهی خودرو در خیابان امام خمینی اصفهان، تجربه خود را اینگونه بازگو میکند:
«سیمکشی فن جک جی ۵ اتوماتیک جریان بالایی میکشد، مخصوصاً وقتی کولر روشن است. بیشترین خرابی که به پست ما میخورد، سوختن خود موتور فن نیست؛ بلکه ذوب شدن پایههای رله دور تند در جعبه فیوز بغل باتری است! رلههای فیک بازار پایه آهنی دارند و زود داغ میکنند؛ من همیشه به شاگردهایم میگویم: روی این ماشین رله پایهمس ۳۰ یا ۴۰ آمپر واقعی ببندید. یک نکته دیگر هم این است که رانندهها وقتی میبینند دور کند کار نمیکند، میروند کل فن را عوض میکنند؛ در حالی که با تعویض یک مقاومت سرامیکی کوچک که بالای سینی فن نصب شده، مشکل دور کند با یکدهم هزینه حل میشود!»
تفاوت سیستم فن در نسخههای جک J5
خودروی جک J5 در دو نسخه ۱.۵ لیتری دندهای و ۱.۸ لیتری اتوماتیک در بازار ایران وجود دارد که از نظر سیستم الکتریکی فن و رفتار حرارتی تفاوتهایی با هم دارند:
- نسخه ۱.۵ لیتری دندهای: این مدل بار حرارتی کمتری دارد. زمان روشن شدن فنها و مدت زمان کارکرد آنها کوتاهتر است. سیمکشی این مدل استهلاک کمتری در بخش رلهها نشان میدهد.
- نسخه ۱.۸ لیتری اتوماتیک: این مدل مجهز به خنککن روغن گیربکس (مبدل حرارتی) است که به مدار آب متصل است. در نتیجه، گرمای گیربکس اتوماتیک نیز در ترافیک به رادیاتور آب منتقل میشود. سیستم فن در مدل اتوماتیک بسیار بیشتر به دور تند سوئیچ میکند و آمپر بالاتری از شبکه برق خودرو میکشد؛ بنابراین، جعبه فیوز کالسکه ای و رلهها در نسخه ۱.۸ لیتری اتوماتیک نیاز به بازبینی و مراقبت بیشتری دارند.
قطعات مرتبط و آسیب ناشی از کار نکردن فن
از کار افتادن فن رادیاتور یک خرابی منزوی نیست؛ وقتی باد مصنوعی برای خنککاری رادیاتور وجود نداشته باشد، قطعات زیر به صورت زنجیرهوار تخریب میشوند:
- واشر سرسیلندر: آلیاژ سرسیلندر جک J5 به شدت به افزایش دما حساس است. در صورت کار نکردن فن، تغییر فرم واشر و قاطی شدن آب و روغن اولین پیامد خواهد بود.
- گیربکس اتوماتیک (در مدل ۱.۸): با بالا رفتن دمای آب، خنککن گیربکس کارایی خود را از دست میدهد. روغن گیربکس داغ شده، خاصیت روانکاری خود را از دست میدهد و گیربکس دچار تقه زدن شدید و سوختن صفحات میشود.
- کمپرسور کولر: عدم خنککاری کندانسور باعث بالا رفتن نجومی فشار گاز کولر شده که میتواند مایه بریدن شفت کمپرسور یا ترکیدگی شیلنگهای دوقلوی کولر شود.
زمان مراجعه به تعمیرکار تخصصی
کاربر عزیز، سیستم برق و الکترونیک خودروهای مالتیپلکس و چینی به دلیل ساختار ظریف کامپیوتر خودرو حساسیت بالایی دارد. توصیه میشود جهت جلوگیری از اتصال کوتاه، سوختن ایسیو (ECU) یا آسیب به سیمکشی اصلی، از دستکاری سیمها و یکسره کردن غیرپایه فنها خودداری کرده و در صورت مشاهده علائم زیر، فوراً به تعمیرگاههای تخصصی برق و باتریسازی مراجعه کنید:
- روشن شدن چراغ چک همزمان با بالا رفتن آمپر آب.
- استشمام بوی قوی سیمسوخته یا پلاستیک ذوبشده از داخل کاپوت.
- کار نکردن فنها حتی پس از روشن شدن کولر خودرو.
- ذوب شدن پایههای فیوز یا رله در جعبه فیوز کالسکه ای.
اقدام پیشنهادی در زمان از کار افتادن فن در جاده
اگر در حال رانندگی متوجه شدید آمپر آب جک J5 بالا رفته و با توقف در کناره جاده فهمیدید فنها اصلاً نمیچرخند، این مراحل اضطراری را به ترتیب انجام دهید:
- خودرو را متوقف کنید اما خاموش نکنید: ماشین را در جای امنی نگه دارید، دنده را در حالت خلاص (N) قرار دهید و ترمز دستی را بکشید. خاموش کردن موتور داغ در این وضعیت، واترپمپ را متوقف کرده و باعث چسبیدن رینگ و پیستون به دلیل حرارت شدید محبوس در سیلندر میشود.
- بخاری را با آخرین درجه دما و بالاترین سرعت فن روشن کنید: با این کار، رادیاتور بخاری داخل اتاق به عنوان یک رادیاتور کمکی عمل کرده و گرمای موتور را به داخل کابین میکشد. پنجرهها را باز کنید تا گرما را تحمل کنید. این کار به شدت در پایین آمدن دمای موتور موثر است.
- کاپوت را با احتیاط بالا بزنید: اجازه دهید جریان هوای محیط به خنک شدن موتور کمک کند. هرگز درب رادیاتور یا مخزن رزرو را در این حالت باز نکنید.
- روی پرههای آلومینیومی رادیاتور آب بریزید: آب را از جلو و از میان شبکههای سپر، روی پرههای آلومینیومی رادیاتور بریزید. هشدار جدی: هرگز روی پوسته موتور و بلوک سیلندر آب نریزید! این کار باعث ترک خوردن فوری بدنه آلومینیومی موتور میشود. پس از پایین آمدن آمپر به خط وسط، موتور را خاموش کرده و ماشین را با خودروبر به تعمیرگاه ببرید.
سوالات متداول
این ایراد نشانه واضحی از سوختن «مقاومت فن» (مقاومت سرامیکی دور کند) است. وقتی این مقاومت بسوزد، مدار دور کند قطع میشود و خودرو مجبور است صبر کند تا دما بسیار بالا برود تا ایسیو دستور دور تند را صادر کند.
علت اصلی استفاده از رلههای بیکیفیت و با آمپر پایین در بازار است. فنهای جک جریان بالایی میکشند و رلههای ضعیف مقاومت نشان داده، داغ میشوند و پایههای پلاستیکی جعبه فیوز را ذوب میکنند. همیشه از رلههای اصلی و با ظرفیت جریاندهی بالا (حداقل ۴۰ آمپر) استفاده کنید.
بله. اگر سنسور دمای آب خراب باشد و دمای بالا را به درستی به کامپیوتر خودرو (ECU) گزارش ندهد، ایسیو متوجه داغ شدن موتور نمیشود و فرمان روشن شدن فن را صادر نمیکند.
تنها در صورتی کمک میکند که موتور فنها و رلهها سالم باشند و ایراد از سنسور دمای آب باشد؛ زیرا روشن کردن کولر، ایسیو را مجبور میکند که فنها را بدون توجه به دمای موتور روشن کند. اما اگر موتور فن سوخته باشد، روشن کردن کولر وضعیت را به دلیل بار اضافی کمپرسور بدتر میکند.
خیر، این یک روش موقتی و اضطراری برای رساندن ماشین به تعمیرگاه است. کارکرد مداوم فن باعث سرد ماندن موتور در اتوبان، افزایش شدید مصرف سوخت، خامسوزی، کاهش عمر موتور فنها و استهلاک شدید باطری و دینام میشود.
جمعبندی
علت کار نکردن فن رادیاتور جک J5 را باید در طول یک زنجیره الکتریکی شامل فیوزها، رلههای جعبه فیوز کالسکه ای، مقاومت دور کند، سنسور دمای آب و در نهایت خود موتور فن جستجو کرد. با توجه به حساسیت بالای موتورهای آلومینیومی کرمان موتور در برابر افزایش دما، چکاپ دورهای جعبه فیوز کنار باتری، استفاده از رلههای آمپربالا و استاندارد، و تعویض به موقع مقاومت فن، بهترین راه برای پیشگیری از خسارتهای سنگین تعمیر موتور است.
از اینکه این مقاله فوقتخصصی را در مجله جک یار مطالعه کردید، سپاسگزاریم. تجربیات و چالشهای شما رانندگان و مالکان گرامی، ارزشمندترین منبع برای ارتقای سطح دانش فنی جامعه خودرویی است. آیا خودروی جک J5 شما هم تا به حال با مشکل کار نکردن فن یا ذوب شدن رلهها مواجه شده است؟ ایراد را چطور برطرف کردید؟ نظرات، تجربیات و سوالات خود را در بخش دیدگاهها در پایین همین صفحه بنویسید تا کارشناسان فنی جک یار در کوتاهترین زمان ممکن شما را راهنمایی کنند.
مطالعه کنید : خرابی های رایج جک J5: (راهنمای جامع عیبیابی)
دیدگاهتان را بنویسید